Ludzkość musi zawrócić ze swej drogi zagłady

Musi wrócić do praźródeł swojego bytu, którymi są ziemia i przyroda, bo tylko opierając się na nich może odzyskać utraconą równowagę psychiczną i wkroczyć na nowe drogi swojego wszechstronnego rozwoju. Agraryzm za swojego przeciwnika ideowego uznawał zarówno komunizm, jak i liberalizm. Pomimo swej wrażliwości na sprawiedliwość społeczną agraryści odrzucali popularną wtedy np. w kręgach intelektualnych marksistowską wizję społeczeństwa. Już w latach trzydziestych S. Miłkowski pisał, że: „Główny zarzut, jaki można postawić szczególnie komunizmowi, to jest nastawienie na doskonałość natury ludzkiej. Gdyby naprawdę natura ludzka była doskonała, to tego rodzaju ustrój byłby możliwy do urzeczywistnienia i mógłby stać się błogosławieństwem dla ludzkości. Ponieważ tak nie jest, wobec tego może się w skutkach okazać czymś wprost przeciwnym. Ludowcy nie podzielali awersji do rynku i zdecydowanie odrzucali rewolucyjne metody przebudowy ładu społecznego.

„Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego”

Bardziej umiarkowany, a jednocześnie najbardziej syntetyczny i całościowy wyraz ideologia ta przybrała w pracach Stanisława Miłkowskiego: „Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego” (1934 r.), „Agraryzm jako ideologia wsi i Polski” (1935 r.), „Walka
o nową Polskę” (1936 r.). Agraryzm zadecydował w poważnym stopniu o kształcie programu Stronnictwa Ludowego z grudnia 1935 roku, programie Stronnictwa Ludowego „Roch” z 1943 roku i o programie PSL ze stycznia 1946 roku. W swym systemie wartości agraryści eksponowali zwłaszcza pracę na roli, ale też wartość rodziny, samorządu, narodu i państwa. Przyjmowano, że związek człowieka z ziemią stanowi zasadniczą przesłankę jego efektywnej działalności gospodarczej i harmonijnego rozwoju duchowego. Człowiek jest bowiem cząstką natury i podlega działaniu jej praw. Te prawa człowiek powinien poznać i wykorzystywać je dla własnej pomyślności. Agraryzm w uprawie ziemi, w ścisłym współżyciu z nią widzi źródło zdrowia moralnego i fizycznego społeczeństwa. Praca rolnika w ustawicznym zmaganiu się z siłami przyrody daje ludziom siłę, dzielność i umiar wynikający z rozumienia godzenia się z porządkiem natury. Agraryści uznawali, że urbanizacja daje człowiekowi komfort życiowy, zewnętrzny blichtr, ale dając mu formę nie daje mu jednak głębszej treści. Widząc w oderwaniu od natury źródła wynaturzenia człowieka, agraryści uważali za istotną potrzebę dążenie do takiego stanu, aby jak najwięcej ludzi pracujących w innych zawodach niż rolnictwo powiązać jednak z ziemią.

Agrarystyczna doktryna społeczna

W okresie międzywojennym istniejący w Czechosłowacji układ sił politycznych pozwolił na urzeczywistnienie w życiu społeczno-gospodarczym wielu elementów agrarystycznej doktryny społecznej. Agraryzm w tym państwie charakteryzował się odrzuceniem haseł radykalnych i akcentowaniem zasad solidaryzmu społecznego. Z kolei np. radykalizmem społecznym cechował się agraryzm w wersji Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopskiego pod przewodnictwem Aleksandra Stambolijskiego. Dużą rolę w popularyzacji doktryny agraryzmu odegrało powstałe w 1928 roku Międzynarodowe Biuro Agrarne, zwane „Zieloną Międzynarodówką”. Podobne założenia ideowe przyświecały również Słowiańskiemu Związkowi Młodzieży Wiejskiej. W Polsce omawiane koncepcje pojawiły się w latach dwudziestych obecnego stulecia, a w latach trzydziestych za sprawą dyskusji toczonych w ruchu ludowym i w środowiskach naukowych agraryzm ukształtował się jako dojrzała doktryna i ideologia. Postrzegano go jako „trzecią drogę” pomiędzy kapitalizmem a socjalizmem. Próbę ujęcia agraryzmu „z polskiego punktu widzenia” podjął m.in. prezes Stronnictwa Chłopskiego Jan Dąbski w broszurze napisanej w 1929 r. pt. „Ideologia chłopska”. W ujęciu tego autora ideologię agraryzmu konstytuowały postulaty: preferencji dla gospodarstwa chłopskiego, jako najefektywniejszej formy gospodarowania; prymatu chłopów w życiu narodowym i państwowym, z racji ich liczebności i szczególnej roli jako żywicieli i obrońców; podporządkowania polityki gospodarczej potrzebom rolnictwa, jako dominującej dziedziny gospodarki; oparcia życia publicznego na zasadach samorządowych i demokratyczno-par- lamentarnych; pogłębienia solidarności chłopów w skali międzynarodowej; krytyki szlachetczyzny w odrodzonej Polsce itp.

AGRARYZM (NEOAGRARYZM)

Termin ten, mający łacińską proweniencję (ager – rola, agrarius dotyczący roli), używany jest w trzech znaczeniach: ruchu społeczno- -gospodarczego i politycznego wielkich właścicieli ziemskich w Niemczech w końcu XIX i na początku XX w., stawiający sobie za cel obronę ich interesów ekonomicznych; doktryny społecznej, określającej funkcje warstwy chłopskiej w społeczeństwie na podstawie jej swoistych cech; ruchu chłopskiego opartego na tej doktrynie. Agraryzm jako ruch społeczny rozwijał się w Niemczech i następnie w innych krajach, czego efektem było tworzenie międzynarodowych instytucji gospodarczych oddziałujących na politykę rolną rządów poszczególnych państw. Agraryzm, jako doktryna partii i ruchów chłopskich w Europie w XX w., był zjawiskiem zróżnicowanym w zależności od warunków ekonomicznych (struktura agrarna) i politycznych (typ systemu politycznego, rola partii chłopskich itp.) w różnych krajach. Najwcześniej doktryna agraryzmu zaczęła kształtować się w czeskim ruchu chłopskim, gdzie początki jej przypadają na ostatnie lata przed pierwszą wojną światową.

Reglamentacyjno-porządkowa

Zezwolenia, nakazy, zakazy) zaspokajanie podstawowych potrzeb w skali masowej (np. organizowanie usług, budowa dróg publicznych i szkół państwowych); aktywizowanie ludności w realizowaniu zadań państwa (np. dbanie o czystość, przygotowania obronne, przestrzeganie porządku na drogach publicznych); sterowanie gospodarką narodową (np. nakładanie ceł, wydawanie koncesji itp.). Dla regulacji stosunków wewnątrz aparatu administracyjnego obowiązują normy ustrójowo-kompetencyjne. Administracja działa w interesie zbiorowym oraz jednostki. W celu realizacji swych zadań może korzystać z przysługującego jej władztwa. Przyznane jej kompetencje sąjej obowiązkami. Nałożone zadania winna zgodnie z prawem zrealizować. Centralnymi organami administracji państwowej w Rzeczypospolitej Polskiej są: Prezydent, Premier, Rada Ministrów,* Prezydium Rządu, ministrowie, inne naczelne i centralne organy administracji (KERM, centralne urzędy). Do terenowych organów administracji o właściwości ogólnej na szczeblu wojewódzkim zaliczamy wojewodów oraz o właściwości szczególnej – dyrektorów i kierowników urzędów wojewódzkich, miejskich, gminnych i dzielnicowych, a także organy administracyjne nie podporządkowane radom (np. urzędy morskie). Do organów gminy zaliczamy: radę gminy, zarząd, wójta (burmistrza, prezydenta).

Szereg charakterystycznych cech

Podkreślają działalność administracji na rachunek państwa, możliwość stosowania przymusu oraz odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody wywołane decyzją administracyjną, a także działanie na podstawie i w ramach prawa. Zaznaczają jej polityczny i monopolistyczny charakter, działalność nie nastawioną na zysk, zorganizowanie na zasadzie kierownictwa i podporządkowania, jednolity i ogólny charakter, bezosobowość, władczość, działanie w sposób ciągły i stabilny, najczęściej z własnej inicjatywy. Prawo administracyjne, będące rezultatem wcześniejszego działania urzędów, którego sensem powstania była reakcja na samowolę i absolutyzm władzy królewskiej oraz pełnienie roli hamulca dla władzy, jest dziś przede wszystkim motorem działania administracji określającym sfery, formy, tryb jej działania oraz regulującym ustrój i kompetencje. Jest ono gałęzią prawa regulującą proces administrowania. W aktach normatywnych nie ma jednak nadal zdefiniowanego pojęcia administracji państwowej, ale prawodawca posługuje się często tym terminem, mówiąc, że administracja państwowa jest tą działalnością państwa, która obejmuje różne sfery.

Teoria ogólna prawa administracyjnego

Część szczegółowa, uwypuklano powiązania z polityką, nierówność stron w postępowaniu administracyjnym (jednostronność decyzji, własna egzekucja, odrębne sądownictwo itp.) oraz konieczność działania wyłącznie w oparciu o prawo i łączenie wolności indywidualnej z dobrem publicznym. Teoretycy niemieccy w okresie późniejszym wyróżniają dwie części składowe prawa administracyjnego, tj. władczego prawa oraz regulującego twórczą i usługową działalność administracji. W Anglii podkreślano rolę prawa administracyjnego jako obrony słabej jednostki przed bezwzględnością systemu wolnej konkurencji, że angielskie prawo administracyjne nigdy nie było narzędziem absolutyzmu, że służyło do zapobieżenia najgroźniejszym niedolom społecznym. Współczesne prawo administracyjne upowszechnia się i upodabnia na całym świecie. Pomimo tego procesu ścisłe określenie zakresu pojęcia administracji wciąż nie jest łatwe. Poza procedurą postępowania administracyjnego nie jest ono skodyfikowane. Składa się z mozaiki wielkiej ilości przepisów różnej rangi i pochodzących z różnych okresów, a nadto często jest nowelizowane i zmieniane lub inaczej interpretowane.

Negatywna definicja pojęcia administracji państwowej

Prawnik austriacki Walter Jellinek sformułował na początku XX wieku i wprowadził do literatury tzw. negatywną definicję pojęcia administracji państwowej, zgodnie z którą administracja jest działalnością państwa, która nie jest ustawodawstwem ani wymiarem sprawiedliwości. Ujęcie to wyznaczało wykonawczy charakter działalności administracji w stosunku do generalnych dyrektyw ustaw i odróżniało ją od ustawodawstwa. Administracja prowadzić ma prace organizatorskie i wykonawcze, wyjaśniające, propagujące, zaś tylko w niewielkim zakresie ma tworzyć ogólne i szczegółowe normy zachowania. Początki uogólnień teoretycznych, istniejące w traktatach i podręcznikach, tworzenia nauki nowoczesnego prawa administracyjnego mają miejsce we Francji jeszcze w XIX wieku, a następnie we Włoszech, Niemczech i pozostałych krajach Europy. Administrację państwową zaczyna się ujmować jako przedmiot nauki prawa administracyjnego w znaczeniu badania, analizy prawa normującego administrację; nauki administracji – jako dziedzinę zajmującą się organizacją aparatu administracyjnego z punktu widzenia skuteczności funkcjonowania, nowoczesnego działania; i nauki o polityce administracyjnej jako planowania, oceniania i wartościowania zmierzającego do najwłaściwszego działania administracji w ramach prawa (skuteczności).

Upadek Bizancjum

Ewolucja ustrojowa średniowiecza na Zachodzie niszczyła rzymską koncepcję administracji, jakkolwiek w miastach feudalnej Europy niektóre zasady i tradycje administrowania utrzymały się do czasów najnowszych, w szczególności w sprawach obronności, podatków, budownictwa, targowych, aprowizacyjnych, pracy i opieki społecznej, obyczajowości. Doktryny średniowiecza i rozbicie feudalne przyczyniły się do powrotu ustroju patrymonialnego, a jej centralne organy istniały tylko formalnie i ulegały dezintegracji. Postępowe idee torujące drogę Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789), która przekształciła poddanego w obywatela, zrodziły współczesne prawo administracyjne, jako podstawę działania aparatu administracyjnego. Odtąd rozwój koncepcji tzw. czystej administracji państwowej nawiązywał do teorii trójpodziału władzy. Przez wyodrębnienie prawodawstwa i sądownictwa z całokształtu poczynań państwowych ukazywał podstawową rolę, znaczenie i zasięg administracji w państwie, przyczyniając się do powstania teorii działania i struktur aparatu administracyjnego państwa.

ADMINISTRACJA

Pojęcie „administracji” wywodzi się od łacińskich słów: minister, ministrare, administrare, oznaczających wykonawcę, kierowanie i działanie celowe. W najogólniejszym sensie administracja to określona działalność i organizacja stworzona dla realizacji wytyczonych zadań, najczęściej wymagających wspólnego działania. W języku potocznym administracja to ogół czynności zarządzania, władza zarządzająca, personel kierowniczy, a słowo administrowanie oznacza kierowanie przy wykorzystaniu środków odpowiednich dla osiągnięcia zamierzonego celu.
Wzrost roli administracji i zasięgu jej oddziaływania w XIX, a w szczególności w XX wieku, ścisły związek z polityką, rozwojem cywilizacyjnym i ekonomicznym zaciera ujęcia oraz koncepcje tradycyjne i często ogranicza je tylko do wspólnej genezy czy nazwy, chociaż ich fundamentalne znaczenie pozostaje nie zmienione. Zależność zorganizowanych działań ludzkich od kierownictwa, planu czy podziału pracy jest dostrzegana w starożytności. Pisali o tym Arystoteles, Ksenofont i inni. Zwartą koncepcję administrowania, na której oparły się fundamenty nowoczesnej administracji państwowej, stworzyło imperium rzymskie. Centralizacja zarządzania i koncentracja sił, gwarancje prawne, odpowiedzialność organów zorganizowanych hierarchicznie połączone w razie potrzeby z elastycznością działania i ciągłością poczynań zmierzały do urzeczywistnienia interesu publicznego. Wzór rzymskiej administracji obowiązywał w imperium bizantyńskim (395-1453), które także wykształciło własne i charakterystyczne urządzenia administracyjne (jak np. jedność władzy wojskowej i cywilnej), oraz w imperium frankońskim, które utrzymało zręby rzymskiego podziału terytorialnego i hierarchię stałych powoływanych przez centrum organów.