Akty podustawowe

Akty podustawowe są to akty normatywne pochodzące od organów władzy wykonawczej, wydane w określonej formie, na podstawie konstytucyjnie lub ustawowo przyznanych kompetencji, nadające moc obowiązującą normom wyznaczającym określonym adresatom określone postępowanie, ilekroć powstaną wskazane w tych normach okoliczności. Obecnie w Polsce akty podustawowe na podstawie ustaw i w celu ich wykonania wydają: Prezydent (rozporządzenia i zarządzenia), Rada Ministrów (rozporządzenia), prezes Rady Ministrów (rozporządzenia) oraz ministrowie (rozporządzenia i zarządzenia), a także Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (rozporządzenia i uchwały). Uchwały to w polskim prawodawstwie akty dotyczące prawa wewnętrznego (np. Sejmu, Senatu, Rady Ministrów), będące decyzjami prawnymi, rezolucjami, deklaracjami, oświadczeniami. Podstawą prawną w procesach podejmowania uchwał są normy konstytucyjne lub ustawowe, które określają kompetencje organu wydającego tego rodzaju akt. Akty prawne wydawane na administracyjnie wydzielonych obszarach w prawie polskim tworzą tzw. prawo lokalne, którego trzon stanowi tzw. prawo miejscowe oraz prawo gminne. W Polsce aktami lokalnymi o charakterze wykonawczym są przepisy gminne stanowione przez radę gminy (w sporadycznych przypadkach – przez zarząd gminy) oraz rozporządzenia wykonawcze wojewodów.
Kształtowanie zbioru aktów prawnych przebiega w postaci tworzenia aktów nowych, nowelizacji bądź uchylenia obowiązujących.

Akty prawne z mocą ustawy

Akty prawne z mocą ustawy są to rozporządzenia z mocą ustawy lub dekrety z mocą ustawy, które wydają organy władzy wykonawczej. W Polsce występują obecnie rozporządzenia z mocą ustawy, które może wydawać Rada Ministrów po udzieleniu jej przez Sejm (na umotywowany wniosek) upoważnienia wyrażonego w formie ustawy uchwalonej bezwzględną większością głosów. Ustawa ta jednocześnie ma określić przedmiot regulacji oraz okres obowiązywania upoważnienia. Przedstawione przez Radę Ministrów rozporządzenie z mocą ustawy podpisuje Prezydent i zarządza jego ogłoszenie w „Dzienniku Ustaw”. Prezydent może odmówić podpisania rozporządzenia z mocą ustawy (weto absolutne) i w ciągu 14 dni zwrócić je Radzie Ministrów. Zwrócone przez Prezydenta rozporządzenie Rada Ministrów może wnieść do Sejmu w postaci projektu ustawy. Rozporządzenia z mocą ustawy zajmują pośrednie miejsce między ustawami a aktami normatywnymi. Rozporządzenia wydawane przez władzę wykonawczą są powiązane z ustawami na zasadach upoważnienia ustawowego. Oznacza to, że wszelkie rozporządzenia nie mogą być wydane bez konkretnego upoważnienia płynącego z ustawy. Wymagają one, podobnie jak ustawy, publikacji w „Dzienniku Ustaw” i stają się powszechnie obowiązujące.

W procesie ustawodawczym organem uchwalającym ustawy jest Sejm

Prawo zgłaszania ustaw, czyli inicjatywy ustawodawczej, w polskim systemie prawa posiada: Senat, grupa co najmniej 15 posłów, komisje sejmowe, Prezydent oraz Rada Ministrów. Wszystkie wymienione podmioty posiadają prawo do wnoszenia projektów ustaw do Sejmu, które stają się przedmiotem obrad, przechodząc określoną procedurę legislacyjną. Rozpatrywanie projektu ustawy odbywa się w trzech tzw. czytaniach. Sejm uchwala ustawy po trzecim czytaniu wraz z naniesionymi do projektu ustawy poprawkami większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowo przyjętej liczby posłów. Uchwaloną ustawę Sejm zobowiązany jest przesłać do Senatu oraz do Prezydenta. Jeżeli Senat nie odrzuci ustawy lub nie wniesie propozycji poprawek, kierując ją tym samym do odpowiednich komisji sejmowych, ustawa zostaje przyjęta i skierowana do Prezydenta, który ją podpisuje lub zgłasza ją do Trybunału Konstytucyjnego w celu zbadania zgodności ustawy z konstytucją. Jeżeli Trybunał Konstytucyjny nie stwierdzi naruszenia konstytucji, Prezydent jest zobowiązany ustawę promulgować, czyli ją podpisać i zarządzić ogłoszenie w „Dzienniku Ustaw”. Wejście ustawy w życie następuje z dniem jej opublikowania w „Dzienniku Ustaw”.

Ustawy konstytucyjne

Ustawy konstytucyjne są aktami prawnymi uchwalanymi w trybie przewidzianym dla zmiany konstytucji, służą uchylaniu norm zawartych w ustawie zasadniczej, ich zmianie lub uzupełnianiu o nowe normy. Ustawa o zmianie obowiązującej konstytucji może również regulować niektóre sprawy w sposób przejściowy, oraz jednorazowo zawieszać niektóre normy zawarte w ustawie zasadniczej. Charakter ustawy konstytucyjnej w pewnej mierze upodabnia ją do konstytucji, jednak nie dotyczy pełnego zakresu materii, które są regulowane przez ustawę zasadniczą. Ustawy, jako akty prawne generalnie ujęte, stanowią po konstytucji grupę aktów o najwyższej mocy prawnej, wydawanych w prawodawstwie polskim przez parlament. Regulują tym samym zakres działalności władzy wykonawczej, zakreślając obszar stosowania prawa. Wszelkie podustawowe akty prawne muszą opierać się na odpowiednich normach ustawowych aby wywołać określony skutek prawny. Do materii ustawowej należą takie regulacje, jak: prawa i obowiązki obywateli, funkcjonowanie i uprawnienia organów państwowych i organów samorządów lokalnych, instytucjonalne gwarancje praworządności oraz określenie fundamentalnych zasad ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego.

Konstytucja

Konstytucja jest aktem prawnym o najwyższej mocy prawnej obejmującym podstawy ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego państwa. Konstytucja (ustawa zasadnicza) w hierarchicznie zbudowanym systemie prawa jest aktem prawnym nadrzędnym w stosunku do innych aktów wydawanych przez podmioty do tego upoważnione. Wszystkie inne twory prawotwórczej działalności w swojej merytorycznej treści nie mogą być sprzeczne z postanowieniami konstytucji, co podkreśla jej nadrzędny charakter. Na treść ustawy zasadniczej składają się zapisy o podstawowych zasadach ustroju państwowego, podmiocie władzy w państwie, zakresie kompetencji i sposobie sprawowania władzy przez ten podmiot, oraz podstawowych prawach, wolnościach, swobodach i obowiązkach obywateli. Obowiązywanie prawa zapisanego w konstytucji, jak powiedzieliśmy o tym wcześniej, jest normą bezwzględnie zobowiązującą wszystkie podmioty życia społecznego do jej przestrzegania. Na straży konstytucyjności działań prawotwórczych stoi wyspecjalizowany organ stanowiący o zgodności lub niezgodności aktów prawnych. W Polsce organem spełniającym te funkcje jest Trybunał Konstytucyjny, który stanowi jedną z odmian europejskich sądów konstytucyjnych.

AKTY PRAWNE

Akty prawne są wynikiem prawotwórczej działalności organów państwowych uprawnionych do stanowienia, stosowania i egzekwowania prawa w zakresie jego obowiązywania. Akty prawne, będąc rezultatem działań prawotwórczych organów państwowych, tworzą hierarchicznie uporządkowany zbiór, w którym pozycja poszczególnych rodzajów aktów prawnych zależna jest od tego, który z organów państwowych odegrał rolę kreującą w procesie prawotwórczym. Akty prawne są zatem zróżnicowane zarówno pod względem nazwy, jak też rodzaju spraw będących przedmiotem regulacji, co związane jest z pozycją ustrojową i zakresem kompetencji organów uprawnionych do wydawania poszczególnych rodzajów aktów prawnych. Hierachiczna konstrukcja zbioru aktów prawnych przypomina swym kształtem piramidę, na której wierzchołku znajduje się akt prawny najwyższej rangi, czyli konstytucja (ustawa zasadnicza). Na niższym poziomie usytuowane są akty prawne pochodzące od organu przedstawicielskiego (parlamentu)
ustawy. Na kolejnych poziomach hierarchicznego zbioru aktów prawnych usytuowane są akty pochodzące od organów władzy wykonawczej, wydawane w celu wykonywania ustaw i na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie (rozporządzenia, zarządzenia, uchwały), kwalifikowane jako tzw. akty podustawowe (akty normatywne). Jeszcze jeden rodzaj aktów prawnych, usytuowany u podstawy zbioru, stanowią akty lokalne o charakterze wykonawczym. Zasada hierarchiczności zbioru aktów prawnych oznacza, że akty prawne niższej rangi nie mogą zawierać regulacji sprzecznych z postanowieniami aktów zajmujących wyższe pozycje w hierarchii zbioru.

Wskazania klasycznego agraryzmu

Wskazania te znajdują recepcję w obecnych warunkach. Deklaracje ideowe PSL zwracają uwagę na, ich zdaniem, ponadczasowe idee: kultury chłopskiej jako wartościowego składnika kultury narodowej, gospodarki opartej na różnych formach własności (prywatnej, spółdzielczej, samorządowej, państwowej); ustroju agrarnego opartego na rodzinnych gospodarstwach chłopskich; spółdzielczości i samorządności gospodarczej; wymiany ekwiwalentnej między rolnictwem a przemysłem; pracy jako kryterium podziału dochodu narodowego (w tym sensie: sprawiedliwości społecznej); demokracji integralnej (występującej zarówno w sferze politycznej, jak ekonomicznej i społecznej); egzystencji człowieka w powiązaniu ze środowiskiem przyrodniczym;
tolerancji religijnej i światopoglądowej. Z analizy współczesnych zjawisk i procesów społecznych neo- agraryści wyprowadzają wniosek, że rolnictwo może być najważniejszym czynnikiem wyprowadzenia gospodarki z kryzysu i jej rozwoju. Przypisywanie rolnictwu takiej roli wymaga zorientowania polityki gospodarczej na jego rozwój, a na początek zahamowania jego destrukcji. Postulat rozwoju rolnictwa łączony jest, zgodnie z systemem aksjologicznym agraryzmu (co miało niegdyś walor pionierski), z problematyką ekologiczną. Agraryzm, podobnie jak ruchy ekologiczne, stara się wskazać taką formę współżycia społecznego i gospodarczego, która by umożliwiała najściślejsze powiązanie działalności człowieka z przyrodą. W praktyce oznacza to preferencje dla produkcji zdrowej żywności i dążenie do ochrony środowiska naturalnego. Wśród zasad ideowych współczesnego agraryzmu zwraca również uwagę holistyczne (całościowe) spojrzenie na sprawy państwa, narodu i gospodarki. Jego propagatorzy wyrażają przekonanie o twórczym charakterze odpowiedzialnej wolności i demokracji w życiu państwa i narodu oraz oparte na niej dążenie do zapewnienia pełni swobód obywatelskich i praw z tym związanych.

Agraryzm odznacza się spójnością wywodu

Nie podważa to w niczym faktu, że wśród doktryn poszukujących punktu równowagi między efektywnością a sprawiedliwością społeczną agraryzm odznacza się spójnością wywodu, a przede wszystkim odbiciem w konkretnych programach politycznych. W spuściźnie ideowej mchu ludowego agraryzm zajął znaczące miejsce, jako źródło ideologii Polskiego Stronnictwa Ludowego. Współczesne uwarunkowania sprawiły, że konieczne stało się przewartościowanie myśli agrarystycznej ruchu ludowego. Na skutek przemian struktury społecznej straciły na znaczeniu te wątki myśli agrarystycznej, które zasadzały się na tradycyjnej przeciwstawności kultury chłopskiej i kultury szlacheckiej. Zdezaktualizował się również argument agrarystów, iż chłopi z racji swej przewagi liczebnej są predystynowani do odegrania hegemonicznej roli w życiu publicznym. Teoria i praktyka ekonomiczna zweryfikowały ich przesadny optymizm co do roli planowania gospodarczego (jakkolwiek nadawali mu inny sens niż komuniści; wiązali je z samorządem gospodarczym i z demokratycznym systemem politycznym).

Agraryzm ustosunkowując się krytycznie i do ówczesnego kapitalizmu

Do komunizmu z natury rzeczy stawał się ideologią wskazującą tzw. trzecią drogę. Należy zauważyć, że postulat łączenia rynku i planowania, konkurencji i sprawiedliwości, prywatnej własności i ograniczania dystansów dochodowych, wymogów etyki społecznej i wymogów rynku jest zbieżny z wieloma późniejszymi koncepcjami, np. tzw. konwergencji. Koncepcja trzeciej drogi ma zwolenników wśród współczesnych neoagrarystów poszukujących alternatywy ustrojowej w świetle negatywnych konsekwencji realizacji ideologii marksistowsko-leninowskiej i niezbyt zachęcających doświadczeń opartej na założeniach monetarystycznych reformy gospodarczej w okresie transformacji ustrojowej w Polsce i w innych krajach Europy Środkowowschodniej. Krytycy koncepcji trzeciej drogi, głównie z kręgów neoliberalnych (np. szkoły chicagowskiej), wskazują na renesans rozwiązań antyinterwencjonistycznych i niemożliwość budowania realnych systemów społeczno-gospodarczych poprzez wybieranie tylko najlepszych elementów z poszczególnych przeciwstawnych systemów. Neoagraryści przyjęli więc do wiadomości, że nie można liczyć tylko na pozytywne efekty mechanizmu rynkowego bez uznania przynajmniej części dotkliwych skutków, jakie ten mechanizm niesie. Trudno w rzeczywistości połączyć wysoką efektywność, kreatywność i pełną sprawiedliwość społeczną.

Krytyka kapitalizmu ze strony polskich agrarystów

Krytyka ta dotyczyła przede wszystkim monopolizacji produkcji i handlu, podatności tego systemu na kryzysy nadprodukcji, tworzenia w ten sposób olbrzymich przedziałów dochodowych w społeczeństwie i nieprzestrzegania wymogów moralnych w życiu gospodarczym i społecznym przez sfery kapitalistyczne. Taka ocena kapitalizmu, zbieżna wtedy z analizą kryzysów tej formacji dokonaną przez J. Keynesa, nie wzięła pod uwagę zdolności adaptacyjnych i innowacyjnych tego ustroju. Przeciwstawiając się liberalnej zasadzie wolności od interwencji państwa agraryści przyjmowali zasady liberalizmu politycznego, w sensie wielopartyjnego systemu politycznego, demokracji parlamentarnej i szerokich wolności obywatelskich. Opowiadali się za rozdziałem Kościoła od państwa, tolerancją religijną i światopoglądową, doceniając zarazem znaczenie zasad etyki chrześcijańskiej. Stosunek agrarystów do rynku był analogiczny do spopularyzowanej następnie w powojennych Niemczech idei społecznej gospodarki rynkowej. Uznawano więc zasadę „zdrowego egoizmu” gospodarujących podmiotów, któremu jednak winno towarzyszyć poczucie społecznej odpowiedzialności. Ten model gospodarki zakładał tworzenie podstaw dla równych szans obywateli oraz ochronę upośledzonych.